Rapport Raad voor het openbaar bestuur: Belichaming van de kundige overheid

Rapport Raad voor het openbaar bestuur:
Belichaming van de kundige overheid

Over openbaar bestuur, incidentreflexen en risicoaanvaarding

Bij incidenten die veel politieke- en media-aandacht krijgen komt de rol en het functioneren van de overheid al gauw als eerste in beeld. Had die ons niet voor het onheil kunnen behoeden? Kon de aanpak niet veel beter? Vaak wordt over risico’s gedacht in termen van voorkomen of elimineren. Maar we weten natuurlijk allemaal dat dit een onhaalbare zaak is. Dus hebben we rekening te houden met ‘risicoaanvaarding’. Over dit feit en over de wijze waarop de overheid al of niet onder politieke of mediadruk reageert op risico’s gaat het rapport ‘De kundige overheid’ van de Raad voor openbaar bestuur. Wij hebben dit rapport bestudeerd vanuit onze human factors achtergrond.

Het leven en de aanwezigheid van risico’s gaan met elkaar samen, net zoals het een gegeven is dat mensen fouten maken. Bestuurders zijn ook mensen. Dus ook zij maken fouten. We zien echter dat men geneigd is om dit gegeven niet te willen accepteren. Bestuurders mogen geen fouten maken en als ze het toch doen is het afgelopen met ze. Daarmee houden we een cultuur in stand waarin fouten zo lang mogelijk worden verzwegen, verder kunnen escaleren en ook een cultuur waarin weinig van fouten geleerd kan worden. Er is weinig bekend over human factors en het handelen van bestuurders in de verschillende overheidslagen. Deze materie is complex. Bestuurders acteren in verschillende rollen zoals wetgever en wetshandhaver, beleidsmaker, uitvoerder en toezichthouder.

BOBOC-procedure
Als het gaat om besluitvorming is het van belang te weten om welke rol of rollen het nu precies gaat, zeker bij de eerste stap in de door ons aanbevolen BOBOC-procedure, zoals die in de luchtvaart wordt gehanteerd. De B van beeldvorming gaat uit van de vraag om welke situatie het gaat en wat daarbinnen van belang is voor de rol van bijvoorbeeld wetgever, beleidsmaker of uitvoerder. Vaak zijn die rollen verdeeld over diverse overheidslagen. Wil de overheid dan als een eenheid optreden dan zijn zaken als leiding, coördinatie en communicatie essentieel. Dat zijn ‘toevallig’ wel drie human factors.

We weten dat crisisbesluitvorming bij de overheid plaatsvindt onder hoge druk en dat die, afhankelijk van het type crisis of incident, uitputtend is. Dat zijn belemmerende factoren op het menselijk functioneren, dus ook van bestuurders. Het opbouwen van een correct beeld van de situatie, hoe deze is ontstaan, hoe deze zich verder kan ontwikkelen en welke opties men heeft voor de aanpak heet ‘situational awareness’. Ontwikkeling van situational awareness geschiedt bij crisismanagement onder het vergrootglas van de media. Niet zelden zijn de media medespelers bij de ontwikkeling van situational awareness en oefenen ze druk uit op de O van BOBOC, de opties. Het rapport spreekt zelfs van een ‘fatale wisselwerking met de media’.

We hebben het tot nu toe over een niet uitputtende opsomming van factoren die fysiek, psychisch en sociaal belemmerend kunnen werken op de crisisbesluitvorming door bestuurders in de diverse (onderling afhankelijke) overheidslagen. Wij stellen dan ook dat human factors in de voorbereiding, training, oefening, uitvoering en evaluatie een heel belangrijke rol moeten spelen.

We weten echter ook dat het human factors gerichte denken over hulpverlening, ramp- en crisisbestrijding nog in de kinderschoenen staat. In de luchtvaart is bekend dat ruim 70% van alle oorzaken van ongevalsituaties en incidenten veroorzaakt worden door human factors. Als we er van uitgaan dat een vergelijkbaar percentage kan spelen in de crisisbesluitvorming dan valt er op dat terrein veel te winnen en levert een investering op dit vlak een hoog rendement. Zeker wanneer ook nog de rest van BOBOC, de Besluitvorming, Opties en Controle worden meegenomen in de crisisbesluitvorming, is er winst te behalen.

Het rapport pleit dan ook voor een echt kundig opererende overheid, waardoor de zogenaamde risico-regelreflex kan worden voorkomen. U herkent deze reflex vast wel. Hij bestaat uit vier onderdelen:

  1. Achter een incident openbaart zich een risico.
  2. De volksvertegenwoordigers vragen/eisen van bestuurders dat zij maatregelen nemen.
  3. De bestuurders kondigen maatregelen aan die ambtelijk worden uitgewerkt.
  4. Deze maatregelen leiden onder meer tot onbedoelde gevolgen: hoge kosten, afnemende effectiviteit, onduidelijkheid over verantwoordelijkheden, belemmeringen van innovatie en imagoschade door onrealistische verwachtingen

Wat zouden we eigenlijk mogen verwachten van een kundige overheid? Volgens het rapport zou dit een lerende overheid zijn, oftewel:

  1. Eerst de feiten.
  2. Dan de verantwoording.
  3. Dan de lessen.

Het nieuwe denken over veiligheid
Dit is samengevat een andere cultuur en een andere manier van denken. De luchtvaart heeft daar 40 jaar over gedaan. Dit is lang, maar er moet ergens een begin zijn, in de vorm van bewustwording.

Human Factors Adviesgroep geeft workshops ‘Leren van de luchtvaart’ voor bestuurders, waarin we theoretisch én praktisch op deze materie in gaan. En waarin we in de vluchtsimulator een programma uitvoeren, waarbij ogen open gaan en bewustwording ontstaat. Bewustwording over een andere aanpak en de weerstanden die daarbij overwonnen moeten worden. Het begin van anders denken over crisisbesluitvorming en effectieve aandacht voor human factors daarin. Dat maakt het onderscheid met de situatie anno nu.

Twitter Facebook Linkedin Google Reddit Tumblr StumbleUpon Pinterest

Leave a Reply